تبلیغات اینترنتیclose
معرفی کتاب قارا مجموعه شیخ صفی توسط دکتر حسین محمدزاده صدیق (دوزگون) - 2
شیخ صفی الدین اردبیلی در پژوهشهای دکترحسین محمدزاده صدیق
شرح احوال، افکار و آثار شیخ صفی الدین اردبیلی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق
موضوع : قارا مجموعه کیتابی, | بازدید : 797

در سال 1347 در تبريز هنگام تهيه‌ي مطلب براي هفته‌نامه‌ي مهد آزادي ويژه‌ي هنر و اجتماع[1] از كتاب مختصر آذربايجان ادبياتي تاريخي[2] اثر مرحوم حميد آراسلي، با نام  «قارا مجموعه» آشنا شدم. بعدها در كتاب تراجم احوال و تذكره‌ها نيز به نام اين كتاب برخوردم[3] و پيوسته آرزوي كشف و مطالعه‌ي آن را داشتم.

در سال 1351 در تهران، هنگام تدوين كتاب مقالات تربيت[4] و نگارش شرح احوال و آثار مرحوم محمد علي تربيت، تأكيد آن مرحوم بر اهتمام به كشف كتاب  قارا مجموعه مرا بر آن داشت كه به طور جدّي موضوع را دنبال كنم.

در سال‌هاي پيش از انقلاب، هر تركي پژوهي در مظان اتهام قرار داشت و من براي موجّه جلوه دادن پژوهش در نسخ خطي كتابخانه‌هاي تهران، موضوع پايان‌نامه‌ي خود را در مقطع فوق ليسانس رشته‌ي كتابداري دانشگاه تهران، كتابشناسي نسخ خطي دوره‌ي صفويه انتخاب كردم. اما اين تلاش نيز به جايي نرسيد[5] و قارا مجموعه يافت نشد. تا آنكه پس از انقلاب، در سال 1358 توانستم به تركيه سفر كنم و مشغول تحصيل و تحقيق در دانشگاه استانبول شدم.

در شهر استانبول نزديك به چهارصد كتابخانه وجود دارد كه در آن‌ها نسخ خطي گرانبهايي از متون اسلامي تركي، فارسي و عربي محافظت مي‌شود. نسخه‌هاي خطي فارسي اين كتابخانه‌ها توسط عوامل فرهنگي رژيم طاغوت بازشناسي شده است و حتي بسياري از اين نسخ با صرف هزينه‌هاي گزاف به صورت ميكروفيلم درآمده و به تهران منتقل گرديده است. ولي نسخه‌هاي خطي تركي، در آن كشور هم، كم و بيش اسير غبار غربت است و گرچه همت شايان توجهي در كشف و بازنگاري بسياري از متون تركي عثماني، آذري، اوزبكي و غيره مبذول شده،‌ولي به علت تغيير الفبا و علل و اسباب ديگر، دريايي از متون نظم و نثر تركي، هنوز ناشناخته مانده است.

در سال‌هاي تحصيل در دانشگاه استانبول، پيوسته به دنبال گمشده‌ي خود بودم و نسخه‌هاي زيادي مربوط به دوره‌ي صفويه را بررسي كردم. اما  به رساله‌اي موسوم به  قارا مجموعه بر نخوردم، ولي رساله‌هاي چندي مربوط به شيخ صفي و مريدان او يافتم. حتي به مجموعه‌هاي شعر تركي با تخلّص «صفي» برخوردم و هيچ گاه باورم نشد كه اين همه، اجزايي از  قارا مجموعه هستند.[6]

از سال 1362 به اين سو، در تهران نيز هنگام تدوين كتاب فهرست نسخ خطي تركي در كتابخانه‌هاي ايران[7] پيوسته ذهنم به كشف  قارا مجموعه معطوف بود تا آنكه در سال 1379 هنگام يادداشت برداري از مطالب يكي از نسخ خطي رسالات «كلمات و نصايح شيخ صفي» ناگهان به اين جمله برخوردم كه:

«سنه قارا مجموعه‌دن بير حصّه يازديم . . . »

و متوجه شدم كه:  قارا مجموعه در واقع، مجموعه‌اي بوده است كه رسالات مربوط به طريقت شيخ صفي، كلمات، نصايح و مناقب او در آن جمع مي‌شده است و لفظ «قارا» در اينجا به معناي بزرگ و سترگ آمده است. پس از كشف اين مطالب، سر از پا نمي‌شناختم، ديگر بار به بازبيني كپي‌هاي نسخ خطي و رسالاتي كه از تركيه آورده بودم، پرداختم. در يكي از آن‌ها به اين جمله برخوردم:

«بو قارا مجموعه‌ني اوخو، قاراتنيني. . . »

در يكي ديگر نوشته بود:

«بو، شيخ صافي‌نين قارا مجموعه‌سي . . . »

متوجه شدم كه كلمه‌‌ي صافي تحريف مستنسخ از صفي است و در جاهاي ديگر نيز به اين صورت از كلمه‌ي صفي برخوردم. در اين ميان، فرزندم «ياشار» ضمن تفحص در كتاب‌هاي تركي موجود در كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه تهران، مرا از وجود كتابي با نام البويوروق متعلق به شيخ صفي مطلع كرد. اين كتاب را نيز جزيي از  قارا مجموعه يافتم.

اندك اندك باورم شد كه به مطلوب خود دست يافته‌ام و پس از تحقيق و بررسي و مقابله‌ي متون تركي و فارسي اثر معروف به صفوة الصّفا، يقين حاصل كردم كه متن‌هاي فارسي اين اثر نيز، در واقع ترجمه‌هايي از بخش‌هاي  قارا مجموعه است كه بدانديشان در چاپ،‌آن را از قلم انداخته‌اند.[8]

بدينگونه در انديشه‌ي تدوين نخستين تجربه‌ام تحت نام  قارا مجموعه حاوي اشعار،‌كلمات، نصايح و مناقب شيخ صفي الدين، افتادم كه قرن‌هاست حوزه‌هاي انديشگي عرفان صفوي تركي و فارسي را در جهان اسلام تسخير كرده است.

اينك اين مجموعه را به چاپ مي‌سپارم و نشر آن را مهمترين حادثه‌ي زندگي علمي خود مي‌شمارم. گمان دارم اين گام خسته‌ي من، از سوي علاقه‌مندان غيرتمند شيخ صفي به گام‌هاي استوار و استوارتري بدل خواهد شد و همگي در اداي دين خويش به تاريخ ادبيات تركي، موفق و پيروز خواهيم گشت.

 

 

 

 

دكتر حسين محمدزاده صديق

تهران- 1380



[1] نخستين شماره‌ي اين هفته‌نامه در شهريور ماه 1347 منتشر شد و پس از انتشار هفت شماره، در آذرماه 1347 معروض حمله‌ي مأموران ساواك شد.

[2] اين كتاب جزو اموال كتابخانه‌ي ملي تبريز بود كه در هفتم آذرماه 1347 در حمله‌ي مأموران ساواك به خانه‌مان، همراه چند گوني كتاب ديگر به غارت رفت و معدوم شد.

[3] مثلا در «تذكره‌ي غريبي»، «تذكره‌ي مجالس»، «تذكره‌ي اهل حق» و غيره.

[4] تربيت، محمد علي، مقالات تربيت، به اهتمام حسين محمدزاده صديق، انتشارات دنياي كتاب، تهران، 1351. (اين كتاب در سال‌هاي اخير با حذف نام نگارنده از سوي يكي از مسؤولان سابق كتابخانه‌ي ملي تبريز به نام غلامرضا طباطبايي دوباره چاپ شد!)

[5] اين تلاش نيز با دسيسه‌هاي ساواك متوقف شد.

[6] رك. مجله‌ي يئني يول، تهران، 1361، ش 3. (مقاله‌ي نگارنده با عنوان اليازمالار آراسيندا)

[7] در اين كتاب، نسخه‌هاي خطي موجود در كتابخانه‌هاي مجلس شوراي اسلامي شماره 1 و 2، كتابخانه‌ي شهيد مطهري، كتابخانه‌ي مركزي دانشگاه تهران، كتابخانه‌ي ملي تهران، كتابخانه‌ي ملك و كتابخانه‌ي آستان قدس رضوي فهرست شده است.

[8] از جمله در چاپي غير علمي كه چند سال پيش تحت نام صفوة الصّفا با مقدمه‌ي منوچهر مرتضوي و به دستياري غلامرضا طباطبايي بيرون داده شده است، مي‌توان به وضوح اين تحريف را مشاهده كرد.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شیخ صفی الدین اردبیلی به روایت دکتر صدیق,شناختنامه شیخ صفی الدین در پژوهشهای دکتر حسین محمدزاده صدیق, شیخ صفی الدین از دیدگاه دکتر محمدزاده صدیق,دکتر محمدزاده صدیق و قارا مجموعه, قارا مجموعه شیخ صفی در تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق,تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق پیرامون شیخ صفی الدین, تحقیقات دکتر حسین محمدزاده صدیق پیرامون قارا مجموعه شیخ صفی الدین اردبیلی,
ارسال در تاريخ پنجشنبه 6 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی