تبلیغات اینترنتیclose
کؤنول رساله‌سی - شیخ صفی الدین اردبیلی
شیخ صفی الدین اردبیلی در پژوهشهای دکترحسین محمدزاده صدیق
شرح احوال، افکار و آثار شیخ صفی الدین اردبیلی بر اساس تحقیقات استاد دکتر حسین محمدزاده صدیق
موضوع : کؤنول رساله‌سی, | بازدید : 679

«قايغوسوز» تخلّصو ايله شيعه توركلر آراسيندا و قيزيلباشلار، بكتاشيلر و بو كيمي طريقتلره داخيل چوخلو عارف شاعرلر و منقبه توپلايانلار اولموشدور. تقديم ائتديگيميز «قايغوسوزون كؤنول رساله»‌سيني، بير قارا مجموعه بؤلومو اولاراق، مرحوم فاخر ايزين اسكي تورك ادبياتيندا نثر اثري‌نين ديني متنلر بؤلوموندن آلديق. او مرحوم، بو اثري آنكارا عمومي كيتابخاناسي‌نين 169 سايلي اليازما مجموعه‌سيندن آلميدشدير (ص 10- 127).

بو اثرين اوللرينده، رساله‌نين آدي قارا مجموعه آدلانير و گؤزلجه‌سينه مراعات نظير صنعتي ايله اثرين آدينا اشاره اولونور. بورادان‌دا ثبوت ائتمك اولار كه قارا مجموعه مختليف مريدلر طرفيندن يازيلان «ادب تركان» كيتابلارينا دئييلرميش و هاميسي شيخ صفي‌يه منسوب و يا اونون ديليندن ايميشلر، اصلينده‌ده قارا مجموعه شيخ صفي الدين اردبيلي‌نين اؤز تأليفي اولماليدير، و لاكين اونون اساس و اصيل متنيني تاپماق حله‌ليك ممكون اولماميشدير.

شيخ صفي آيدير: «سؤزون اصلي کؤنول دور. هر کيم کؤنول بحرينه يول بولدو، نه دئر ايسترسه، داليب چيخاردي. اونلار کيم صورته باخدي، غفلت ايپين بوينونا تاخدي، طاعت خرمنين اودا ياخدي. دوخاني گؤيلره چيخدي. زيرا کؤنولو، حق کندي ايچون ياراتدي. «هر کيم مني ايسترسه، سينيق کؤنوللر ايچره بولسون».

هر کيم کؤنوله يول بولمادي، ايسته ديگي نسنه يي اوندا داهي بولمادي، اوچماغا داها گيرمه دي، پادشاه ديدارين داهي گؤرمه دي.

غافيل اولما! کؤنوله يول بولان کيشي يه قول اولان، مجنون دگيلدير. اگر اول سني قوللوغا قبول ائدرسه، زهي دولت!.

پس ايندي اونون کيم کؤنولدن خبري اولمايا، قاميشي شکردن آييرميش اولا. من اونا نه دئييم؟ اول، نه آنلايا؟ زيرا اؤيودو اهلينه دئمک گرک دير. «دُرّي صدفده، نافه ني آهوده گؤرون» دئميشلر.

پس ايندي نادانا، معرفت الله دئمک، «شورا توپراغا توخوم اکمک» گيبي دير و «مرکب گردنينه جواهير آسماق» گيبي دير. «ساغير اؤنونه شکر تؤکمک» گيبي دير. «اؤيود»، مؤمينه دؤلت، جاهيله محنت [دير]. زيرا سيرالله، حقين چئريلري دير. بير کؤنوله گيرجک، نه قده ر نسنه وار ايسه، سوروب چيخارار. محنتلري اريدر. ارلري شيرمرد ائدر. شيرمردلري فرد ائدر. فردلري اهل درد ائدر. اهل دردي، شربت ائديب صافي ائدر. بو کس «وَمَن دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا»[1] زومره سينه داخيل اولوب امين اولور.

ايندي سن داهي کؤنلونو الينه آل، علم ربّاني کيتابيندان اوخو. کؤنول گؤيونده دوغان آييني و سعادت گونشيني گؤر تا گؤزوندن غيفلت حيجابي گئديب حق کيتابي روشن اولا. قارا تنيندن آغ گوللر آچيلا. وجودون قارانقولوغوندان آيدينليقلارا ساچيلا.

«قارا مجموعه» ني الينه آل، اوخو. کؤنلونون سارايي روشن اولوب اوغرولار اوندان کسيله، ملکلر دولا. زيرا بو وجود بير دوکان دير. سنه کيرايه وئريلميشدير. ايچينده رنجبرليک ائده سن. بو دوکانين کونجونده گنج واردير. دوکان الينده ايکن کونجو قاز، گنجي بول. يوخسا وعده گليجک سني دوکاندان چيخارارلار و کونجونده گنجي بولارلار. آردينجا باخا - باخا قالارسان.

پس ايندي وجودون مولکو، اول زامان سنه مسلّم اولور کيم سليمان گيبي خاتمي، نفسين ديوي اليندن قورتاريب امين اولاسان. يوخسا خاتمي ديوين الينه وئردين ايسه «خداپرست» ايکن «ديو پرست» اولدون.  

مثلاً بير خاتون بير کيمسه يه نيکاحلي اولسا، بير کيمسه داهي اونو نيکاح ائده بيلمز. يعني کؤنول دونيايا تابع ايسه، اوندا حق تصرف اولماز و اگر حقه تابع ايسه، اوندا نفس تصرفي اولماز. عرض بو کيم طاليب حق، خودبين ليگي ترک ائتمه يينجه خدابين اولماز.

سنه دئييرم: قارداش! داهي روشنتر خبر سؤيلرم. بو کس آنلياسان، حريفيمين، شريفيمين کؤنلونو منه چئوير. کؤنول گؤزو ايله باخ و کؤنول قولاغي ايله دينله و سؤيله يه ني قاو، سؤيله ده ني باخ ... .

اگر سنين كؤنول گؤزوندن دئسم، حالين پريشان اولوب کؤنولون حالدان حالا دؤنر. ملول و محزون اولارسان. و اگر دئمه سم، نئيلييم اؤزوندن خبرين يوخ. نازنين عمري باده وئردين. روزگارين بو حالا کئچدي.

صبح قيامتده سني کيم اويخودان اويا[دا]لار، بوندا کي جاني بولمازسان. اول وقت چون پشيمان اولورسان، وجودون مولکو اليندن چيخار، فلکين چرخي اول حيصاري ييخار. ايندي صورت و معني سنده ايکن نه ايچون جان مولکوندن خبر آلميسان؟

«كؤنول بحرينين»اؤزونده ايکن و «جام جم» پادشاهي ايکن نه ايچون ديلنچي عالمين جاني و مقصودو ايکن نه ايچون چاکر تن اولورسان؟ و اگر«سعيد» ايسن، سنه «فنا» دونون چيخاريب «بقا» کسوتيني گئيديررلر. و اگر«شقي» ايسن، «نور» دونونو چيخاريب «نار» دونونو گئيديررلر. دونيادا عمرون نه يه صرف و کار و کسبين نه يه خرج ائيله دين؟

جواب وئرمه دين سه، گل گؤر عيقابي. آمما نئلييم حاليندان خبرين يوخ. وجودون «سد اسکندر» اولموش، پند و نصيحت کار ائيلمز. نه اولدون سن داهي هوشيار اول. معادا مقارن اول. درد حاصيل ائله، درمانا ايره سن. اعماي بي عار اولما. تاپديغين[2] تانري دگيل. بوت دور. کعبه آرزوسون قيليرسان آمما کؤنلون لات و منات ايله دولموشدور.[3]

زهي نادان! کيم حق ايستر و روح القدس[4] طلب ائدر، دجال[5] لعين دن آيريلماز. اول واخت چوخ پشيمان اولور آمما فايدا اولمايا.

پس ايندي روح القدس معناسينا ايرن، نحو و صرف لغتي ني نئيلر؟ چون کولو اوددا بولونا، باغي نئيلر؟اگر شکر ايستر، مصري نئيلر؟ و اگر مُسک[6] خالص ايستر، ختا و خوتن‌[7]ي نئيلر؟

آنلار کيم «عرفه»يه گيرديلر، عاريف اولدولار. اونلارين گئجه سي «قدر»، گوندوزو «عيد» اولموشدور. اونلارا ايرن، مقلد ايکن عاريف اولور. عاريف ايکن عاشيق اولور. عاشيق ايکن معشوق اولور. بوندان ايلري مقام اولماز. بونا «مقام محمود» دئيرلر کي بونو عاريفلر بيلر».     

پس ايندي بوندان غرض بو دور کي همان حقّي بوندا ايکن بول و حقيقت سنده ايکن، سن «سني بيل!» دئمک دير. زيرا هامي فعلين و حال و قالين محشرده عيان اولاجاقدير. هر بير عملين بوندا قطره ايکن اوندا دريا اولاجاقدير. کيمينه نوردان صورت اولار، کيمينه ناردان کسوت اولار. جمله ياراديلميش ديله کلر سؤيله شرلر. اونلاري سن روشن گؤررسن. اول واخت حق تعالي ني دولون آي[8] گيبي گؤررسن.

اوندا کيم حققين ليقاسين گؤررسن، من نه دئييم؟ مستانه ليکلر قيلارسان. کيم ديللر ايله وصف اولماز. آندا تماشا باقي، ديدار باقي، شراب و عيش باقي، رب ساقي «وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا».[9]

اول شرابي، حق اؤيموشدور. اونو ايچن غني مطلق اولور. داهي نه جننت ايچون شاد اولار و نه جهّنم ايچون خوف چکر. اوندا نه عقل و نه ادراک قالار. مست، داهي حور و غلمان بو صحبته سيغماز. ﭘس ايندي سن داهي اول باده نوشون اوزونو گؤر و وصالي باده سيندن نوش ائت. داهي هر نه اولورسان، قاييرما. «يارين»، بير قيل سنه بير داغ گيبي گؤرونمه يه.

بو رازي کؤنلونون صانديغيندا ساخلا. طول و دراز فيکيرلري قاو. مقام اهلي و حال اهلي اول. بو رمزي آنليا[سان].

حق دير که فرصتين الده ايکن قايا قوشو گيبي عمرونو لاق لاق ايله کئچيرمه. اعما گيبي «دوه دپمه[10] سيني، سومون[11] سونما.[12]

همان، سن اؤزون سالدين، حق ايله اولدون. حق داهي اؤزون سنه بيلديرر. سني کندويه محبوب ائدر. رحمت سويونا بانديرار.[13] بوكز، اول قول سئوگيلي اؤزوندن حقه ناز ائدر. طيفل گيبي هر سؤزو حق قاتيندا مقبول اولار. حقيقي قول که دئيرلر، اول کيمسنه اولور.

پس ايندي هر کس يوکونده نه اولدوغون بيلر. اگر موحد ايسن آنلادين، امين اولدون. يوخسا ملحد ايسن، همان اؤز الينه اؤزون توپراغا گوم. زيرا مقلدين هاواسي سني گئدرميشدير، داهي موحدليکدن خبرين يوخ دور. هوا و هوس يئلين اورادا کي دولدورموشسان، بوش دولومدان آغزينا نه گلر؟ فير- فير سؤنليرسن. چون کي وارليق هاواسي سني قابلاييبدير. «بيليرم!» دئمه کيم حقين گمراهي اولمياسان، زيرا موحدليک قال ايله اولماز. مجازي سؤز حال ايله اولماز و بال دئمکله آغيز، بال اولماز. درويشليک شمله و شال ايله اولماز. اهل گلخن، تاج شاهي اورانماز. هر آهونون گؤبگينده موسک اولماز. هر صدفين آراسيندا دُرّ اولماز. هر قاميشين ايچينده شکر اولماز. هر قايانين سويو زمزم اولماز».

سن زاهيدليک ائديب قورو يئره باشين ساليب دوداغين دبه رديسن. ايچرينده و ديشارينداکي ريا عملي ني، خود حق بيلر. نه ايچون ملحدليگي موحّد صورتينده گؤستريرسن؟

بير نئچه درويشلر دئديلر: ««ميداني، نمي داني» بيلمزيز، کيم قوش ديليمي سؤيلرسن. تورکي سؤيله کيم [ائشيده‌ن] آنلاسين». 

شيخ صفي حضرتلري آييتدي: « سنه بير روشنتر خبر سؤيلرم. کندو وصف حاليم دير. سيز داهي حالينيزي مندن قياس ائيليين».

آييتدي: «اي عاقيللر! و اي کاميللر! و اي حقّي کندو وجودوندا بيلن اهل دللر! موراد نه دير؟ جان و دل دير. آنلايين و سئير ائدين و بو سؤزون حقيقتينه خوب نظر ائيليين کيم نه بيان ائدر؟»

اول واخت کيم انجم و افلاک يوخ ايدي، عناصر طبايع دن بير نسنه وجودا گلميشدي، بيز داهي آدم کسوتين گؤرمه ييب و گئيمه ييب، سلطان وجودوندا بير جان ايديک. تقدير ايشين بئله ايشلرديک. اول قديم لايزال ديله دي کيم گيزلي گنجين آشکار ائده، کندوسونو تماشا ائده، تجلي ائيله دي ذاتينا. ذاتي بيلينسين دئيه. اسماء [و] صيفاتي، کندوسي کندوسونه ناز ائيله دي. کاف و نونا اوردو، بير ساز ائله مه دي. بو کس کاف و نون آراسيندا بو کارخانه ني بنياد ائيله دي. جمله ياراديلميش اسگيک سيز يئرلي يئرينده قرار توتدو.

پادشاه عالم همان کارخانه ايچره سرّ اولدو. داهي کيمسنه نيشان وئره بيلمه دي. بيزه داهي آدم دونون خلعت وئردي و جانيميزا امر ائتدي کي عدم دن عالمه گلديک. چون منه داهي نوبت گلدي، آدم دونون گئييب بو مولکو سئيرانه گلديم. بير نسنه دن خبريم يوخ ايدي. چون چري سينه توش اولدوم، آييق ايکن سرخوش اولدوم و خوشحال ايکن کم معاش اولدوم. دوغرو ايکن قلاّش اولدوم. نهان ايکن عالمه فاش اولدوم.

القصّه، خاليقين امري مني کوزه گر پالچيغي گيبي دؤورانين چرخي اوزه رينه قويوب دولاب گيبي دؤندردي. گاه مني کوزه دوزدو. گاه بوزدو کاسه دوزدو. گاه سارايلاردا کرپيچ ائيله دي. گاه آياقلار آلتيندا هيچ ائيله دي. گاه کول ائتدي باشا چيخديم. گاه گول ائتدي خاکه دوشدوم. گاه خالق ايچره عزيز ائيله دي. گاه انسان، گاه حئيوان ائيله دي. گاه نبات، گاه معدن ائيله دي. گاه شاه و گاه گيدا ائيله دي. گاه خويش و گاه ياد ائيله دي. گاه گزينديم ياتديم. گاه خزينه يه باتديم. گاه قول اولوب ساتيلديم، گاه دلاّل اولوب ساتديم. گاه اويناييب اوتدوم، گاه بيلمه ييب اوتوزدوم. گاه حاکيم ائيله دي، گاه حکيم ائيله دي. گاه غزّاز ائيله دي، گاه بزّاز ائيله دي. گاه عطّار، گاه حلاّج ائيله دي. گاه بير زر، گاه زرگر ائيله دي. گاه ايشچي، گاه باشچي ائيله دي. گاه دميرچي ائيله دي. گاه مني شرقه ايلتدي، گاه غربه. گاه دريادا ماهي ائيله دي، گاه داغلاردا آهو ائيله دي. گاه آوچي ائتدي آوولدوم. گاه مني آو ائيله ييب آولاتدي. گاه اوخويوب عاليم اولدوم گاه اُمّي ائيله دي نولدوم.

القصّه، دونيادا بير صورت قالمادي کي ائتمه ديم. گاه شاگيرد ائتدي اؤيرنديم، گاه اوستاد ائتدي اؤيرتديم. گاه مني آنا يا آتا ائيلدي. گاه مني طيفل ائديب اونلارا بسلتدي. گاه اونلاري طيفل ائديب منه بسلتدي.

والحاصيل، باشينيزي آغريداييم، نئچه مين کره آتا بئليندن آنا رحمينه، نئچه مين کره آنا رحميندن جهانه گلديم. نئچه مين کره ياغمور اولوب يئره ياغديم، نئچه مين کره گاه چرنده، گاه پرنده اولدوم. نئچه مين کره کفر و ايمانا قاريشديم. نئچه مين کره گاه ظولماتا و گاه آيدينليغا دوشدوم. نئچه مين کره دورلو جنازه لره قاريشديم. نئچه مين کره دورلو خلعتلر گئييب، نئچه مين کره ياخالاردان باش گؤسترديم. نئچه مين کره ائللر، آشيانالار گؤزتديم. نئچه مين اسملر و لقبلر[ه] اوروندوم.

الحاصيل الکلام، بو نفس عسکري مني کؤچ دن کؤچه و قاب دان قابا بوشالتدي. شهر به شهر، قريه به قريه، در به در گزديردي کيم ديل ايله عيان و قلم ايله بيان اولماز. «شنيدن کي بود مانند ديدن».

پس ايندي ائشيدني قاو. گؤرندن خبر آل. البته بير گون سن ده گؤررسن کئچن حاللاري کي هئي گوله سن. حله سؤز چوخ. بو نفس عسکرينه کيم دوش اولوردوم، نالان و گريان اولوب هرگاه تضرع و زارليق ائديرديم، بير کيمسه منه رحم ائتمزدي. نئچه زامانلار کئچردي، دؤورانلار دؤنردي، نئيله ييب نه ائده جگيمي بيلمزديم. حئيران و سرگردان قالميش ايديم.

يئنه بير گون آتيمي آت ائيله ميش ايديم، اگنيمي دون. همان قولاغيما بير صدا گلدي کي: «يئتر. گل، قون!». سان کيم يوخ ايديم، وار اولدوم.

القصه، آنادان دوغوب شيرخوار اولدوم. طفيل اولدوم. باليغ اولدوم. ايگيد اولدوم، پير اولدوم. ناگاه بير گون روح آشينالارينا دوش اولدوم. حاليمدان خبر سوردولار. دئديلر: «درويش! اگري اوتور، دوغرو سؤيله. آز سؤيله، اؤز سؤيله. چوخ سؤز باش آغريدار!».

من آييتديم: «نامرد دير اول کيشي کيم بيلمه ديگي  سؤزو سؤيله يه. من عاليم دگيلم علميم اولا. ولي دگيلم کيرامتيم اولا».

قارپيز کيمي ييغين يومرو سؤزون توپ دوزوب ارنلر مئيدانينا قاوديم. گؤرر کيم منزللردن نيشان وئرديم. عاريف بيلدي کي نه دئديم. نادان اؤزون خيالدا قاودي.

آنلايانا بير کيتاب سؤز دور. آنلامايانا مين سؤز داهي دئسن، نه فايدا. سؤز چوخ. هر سؤزو سؤيله مک اولماز. سؤز وار خَلق ايچينده [سؤز وار خُلق ايچينده].

پس ايندي بو سؤزلردن غرض بو دور کيم سن داهي کؤنلونو جمع ائله. عقلي معاده مقارن اول. دونيايا ايلشمه. سونون فيکر ائله.

سلطان شيخ صفي- قُدّسَ سِرُّه-  سؤزلري بويوردو. بويوروق بويوردو. انتها بولمادي.

 



[1] آل عمران/ 97.

[2] تاپديغين: اطاعت ائتديگين.

[3] لات و منات: اسلامدان قاباق بعضي عرب طايفالاري‌نين پرستش ائتديكلري بت آيدير. منات اسلامدان سونرا اوغورلانيب هيندستان اؤلكه‌سينه آپاريلميش و اونون ايچون سومنات بتخانه‌سي دوزه‌لينميشدير. سلطان محمود غزنوي اوراني ويران ائتدي.

[4] روح القدس: جبرائيل وحي گتيرن ملك.

[5] دجال: آخرالزّماندا ظهور ادعاسي ائدن كذّاب و يالانچي بير آدم.

[6] مُسك: عطر، خوش قوخو.

[7] ختا و ختن: توركلرين آنايوردو اولان شرقي توركوستان و چين اؤلكه‌سي‌نين شمال بؤلومونو وئريلن آددير. همده ختن شرقي توركوستاندا يئرلشن بير شهر آديدير.

[8] دولون آي: بدر، اون دؤرد گئجه‌ليك آي.

[9] انسان/ 21.

[10] دپمه: تپيك، تيپا.

[11] سوم (som): تام، بوتونيله.

[12] سونما: ظن ائتمه.

[13] بانديرماق: بولاشديرماق.

صفحه قبل صفحه بعد
نظر شما
نام : *
پست الکترونیک :
وب سایت/بلاگ :
*
:) :( ;) :D
;)) :X :? :P
:* =(( :O @};-
:B /:) =D> :S
کد امنیتی : *

برچسب ها : شناختنامه,شیخ,صفی,الدین,اردبیلی,بر اساس,پژوهشهای,دکتر,حسین,محمدزاده,صدیق,دوزگون,تحقیقات,دکتر حسین محمدزاده صدیق دوزگون,پیرامون شیخ صفی الدین اردبیلی,شناختنامه شیخ صفی الدین اردبیلی,قارا مجموعه شیخ صفی الدین,قارا,مجموعه,کؤنول,رساله‌سی,
ارسال در تاريخ سه شنبه 18 مهر 1391 توسط دکتر صدیق. ارسال: سید احسان شکرخدایی